“Moprofesara Nyna Amin o hlohleleditše diyunibesithi go feta maemo le go ba ditshetledi tša setšhaba tšeo di otlelago boitlhamelo, go akaretšwa le khuetšo ya leago khonferentsheng ya VUT.”
09 Lewedi 2026 | Pale ka: Sadiki Siphiwe | Seswantšho: Keitumetse Mokgope
Metsotso e 6 nako ya go bala.
Diyunibesithi di swanetše go feta go kitimiša maemo a lefase ka bophara le go ba balekane ba mafolofolo go rarolla ditlhohlo tša leago le tša ekonomi tša ditšhaba tša tšona. Ye e be e le molaetša wa bogareng wo o filwego ke Mop Nyna Amin, Molaodi wa Nakwana wa Thuto le Thuto ka Yunibesithing ya KwaZulu-Natal (UKZN), nakong ya polelo ya motheo ka Khonferentsheng ya go Ruta le go Ithuta ya Yunibesithi ya Theknolotši ya Vaal (VUT) yeo e tšwelago pele ka Emerald Resort ka Vanderbijlpark go tloga ka la 8 go fihla ka la 10 Lewedi 2026.
Ge a be a bolela le barutegi, banyakišiši le bašomi ba thuto ya godimo ka fase ga morero wa khonferentshe, “Go Nagana gape ka go Ruta le go Ithuta ka Bokamoso: Boitlhamelo, Go akaretšwa le Kgahlamelo Thutong ya Godimo,” Mop Amin o hlohleleditše baemedi go nagana gape ka tema yeo e kgathwago ke diyunibesithi lefaseng leo le fetogago ka lebelo.
Tlhagišong yeo e sego ya tlwaelo yeo e filwego ntle le diselaete tša PowerPoint, Mop Amin o hlohleleditše batšwasehlabelo go akanya dikgonagalo tše mpsha tša thuto ya godimo yeo e se nago dithibelo tša setšo.
O thomile ka go naganišiša ka bohlokwa bja selete sa Vaal, a lemoga gore Vanderbijlpark e hlomilwe bjalo ka motse wa intasteri wo o agilwego go dikologa tšweletšo ya tšhipi, mola Noka ya kgauswi ya Vaal e dutše e le seka sa go fetofetoga le maemo le go kgotlelela.
“"Noka e gana mela ye e otlologilego. E fetoša tsela, e tlwaela le go tšwetša pele bophelo bjo bo e dikologilego," a realo. ”Thuto e phagamego lehono e lebane le tlhohlo e swanago. Dihlongwa tšeo di agilwego bakeng sa mehla e fetilego di swanetše go ithuta kamoo di ka tlwaelanego le phetogo e sa kgaotšego mola di dula di le maleba setšhabeng.“
Mop Amin o ile a šupa gape bohlokwa bja histori bja Khutlotharo ya Vaal, go akaretšwa Sharpeville le meferefere ya 1984, a phega kgang ya gore boitlhamelo le phetogo thutong ya godimo di ka se aroganywe le dipotšišo tša toka, seriti le go akaretšwa.
“O itše: ”Go nagana gape ka thuto e phagamego ga se feela boitšhidullo bja tša thekinolotši.“ ”Ke taelo ya boitshwaro.”
Ge a kgokaganya molaetša wa gagwe le morero wa khonferentshe le Leano la VUT la 2033+, Mop Amin o hlalošitše pono ya diyunibesithi tšeo di agilwego go dikologa dikgopolo tše tharo tšeo di kgokaganego: khamphase ya seela, motšhene wa bohlale, le ankora ya setšhaba.
Kgopolo ya mathomo, khamphase ya seela, e nyaka ditsela tša go ithuta tše di fetofetogago kudu tšeo di lemogago dibopego tše di fapanego tša tsebo le maitemogelo a go ithuta. Go ya ka Mop Amin, dibopego tša setšo tša yunibesithi di hlametšwe nako yeo ka yona batho ba mmalwa ba bego ba hwetša thuto ya godimo gomme dialoga di be di ka letela mošomo wo o bolokegilego ka morago ga go fetša lengwalo la thuto.
Lega go le bjalo, therešo ya lehono e fapane kudu. Go tšea karolo ga baithuti go tšwela pele go gola lefaseng ka bophara mola mebaraka ya bašomi e fetoga ka lebelo, go nyaka gore dialoga di mpshafatše le go katološa bokgoni bja tšona mešomong ya tšona ka moka.
O ile a phega kgang ya gore diyunibesithi di swanetše go tšwela pele go ya go dika tša go ithuta tša bophelo ka moka tšeo di akaretšago mangwalo a go hlatsela a mannyane, temogo ya thuto ya pele, dithuto tše kopana le dibaka tša go ithuta tše di theilwego mošomong.
Go Afrika Borwa, go fetofetoga mo go bjalo go ka hlola dibaka go batho bao ba ka bago ba se ba latela ditsela tša thuto tša setšo eupša ba sa nyaka phihlelelo ya thuto ya go tšwela pele le tlhabollo ya mabokgoni.
“O itše: ”Yunibesithi e ka se sa ba lefelo leo batho ba tsenago go lona gatee gomme ba tloga ka mo go sa felego.“ ”Go ithuta go swanetše go tšwela pele, go fetofetoga le maemo le go fihlelelwa.”
Kgopolo ya gagwe ya bobedi, e lego motšhene o bohlale, e be e lebišitšwe tutuetšong e golago ya bohlale bja maitirelo thutong e phagamego.
Le ge a amogela bokgoni bja phetogo bja theknolotši ya AI, Mop Amin o lemošitše kgahlanong le go lebelela bohlale bja maitirelo bjalo ka legato la kahlolo ya batho.
O ile a bolela gore gaešita le ge metšhene e ka šoma tsebišo ka lebelo leo le sa kago la bonwa, e ka se kgone go boeletša bohlale, boitshwaro, kwelobohloko goba kahlolo e swayago diphošo.
“O itše: ”Bohlale ga se bohlale. “Bohlale ke go tseba gore ke dipotšišo dife tšeo di lego bohlokwa, gore ke mantšu a mang ao a hlaelelago le kamoo diphetho di kgomago batho ka gona.”
Ge AI e dutše e tsenywa ka go oketšega tikologong ya go ruta le go ithuta, diyunibesithi di swanetše go tsepelela go hlabolla dialoga tšeo di ka sekasekago tshedimošo ka tsinkelo, go sepetša ditlhohlo tše di raraganego le go šomiša boetapele bja maitshwaro.
Mop Amin o šišinya gore barutegi ba swanetše go nagana gape ka mekgwa ya bona ya go ruta, ba tloga go kabo ya diteng le go ya go nolofatša go ithuta ka mo go tseneletšego, tharollo ya mathata le go tsenela ga bohlokwa.
“O itše: ”Mohola wa nakong e tlago wa thuto e phagamego o ka se thewe go gore ke mang yo a ka neago tsebišo ka lebelo kudu.“ ”E tla thewa tabeng ya gore ke mang yo a ka hlagolelago batho bao ba naganago gabotse bao ba kgonago go dira diphetho tše bohlale lefaseng leo le sa kgonthišegego.”
Tšhišinyo ya gagwe ya boraro le ya bohlokwa kudu e be e le kgopolo ya yunibesithi ya ankora ya setšhaba.
Ge a diriša borutegi bja boditšhabatšhaba, Mop Amin o boletše gore diyunibesithi ga se tša swanela go ahlolwa kudu ka maemo a boditšhabatšhaba, eupša ka tekanyo yeo di kaonafatšago maphelo a ditšhaba tšeo di di hlankelago.
O ile a sola seo a se hlalositšego e le tshekamelo ya kgale gare ga diyunibesithi ya go hlaloša bokgoni ka go bapetšwa le dihlongwa tša maemo a godimo tša lefase ka bophara.
“O itše: ”Bokgoni bo ka se bolele feela go swana le Harvard, Oxford goba Cambridge.“ ”Diyunibesithi di kgahliša kudu ge di thuša go fokotša go kgaphelwa ka thoko, go hlola dibaka le go tsenya letsogo ka mo go nago le mohola setšhabeng.”
Yunibesithi ya ankora ya setšhaba, o hlalositše gore e tšea maikarabelo a go rarolla ditlhohlo ka gare ga tikologo ya yona ya kgauswi, go akaretšwa tlhokego ya mešomo, go se lekalekane ga leago, go tšwela pele ga tikologo le tlhabollo ya ekonomi.
Bakeng sa VUT, o boletše gore mokgwa wo o sepelelana kgauswi le Leano la 2033+, leo le gatelelago boitlhamelo, dinyakišišo tše di nago le khuetšo, phetogo ya titšithale le seabe sa setšhaba.
O ile a tšwela pele go ipiletša go temogo ye kgolo ya tsebo ya setšhaba, ditshepedišo tša tsebo ya setlogo le bokgoni bja bašomi, a phega kgang ya gore diyunibesithi di swanetše go amogela kwešišo ye e nabilego ya tlholo ya tsebo.
“O itše: ”Yunibesithi ya setšhaba e swara mantšu a setšhaba e le balekane, e sego feela e le baamogedi ba bokgoni.”.
Mop Amin o phethile ka go lemoša baemedi kgahlanong le go dumelela dikgopolo tša phetogo go hlapološwa ka ditshepedišo tša bureaucracy le tša kobamelo.
O lemogile gore dikgopolo tša go swana le boitlhamelo, go akaretšwa le go tlošwa ga bokoloniale gantši di lahlegelwa ke maatla a tšona a phetogo ge di fokotšwa go melawana, mananeo a go hlahloba le ditšhupetšo tša tshepedišo.
O ile a phega kgang ya gore phetogo ya kgonthe e fihlelelwa ka ditiro tše nnyane tše di sa balegego tšeo di dirwago ke batho bao ba ikgafilego go ralala le dihlongwa.
“O itše: ”Phetogo ga e fihle ka nako e tee.“ ”E tšwelela ka diphetho tša letšatši le letšatši, ka dipotšišo tšeo re di botšišago, mananeothuto ao re a hlamago le dibaka tšeo re di hlolelago baithuti ba rena.”
Ge a hlohleletša baemedi go hwetša tlhohleletšo go tšwa Nokeng ya Vaal, o ba hlohleleditše go amogela go kgona go fetoga, sebete le boikgopolelo go bopeng bokamoso bja thuto ya godimo.
“O itše: ”Noka e be e le mo pele ga motse wa tšhipi, gomme e tla dula e le kgale ka morago ga moo.“ "E re ruta gore kgotlelelo ya nnete ke ya bao ba kgonago go tlwaela, ba hwetša ditsela tše mpsha le go tšwela pele go tšwela pele. Diyunibesithi di swanetše go ithuta go dira se se swanago."”
Ge khonferentshe e tšwela pele, polelokgolo ya Mop Amin e file pitšo ye maatla ya gore dihlongwa di nagane gape ka morero wa tšona le go maatlafatša tema ya tšona bjalo ka baotledi ba boitlhamelo, go akaretšwa le khuetšo ya leago lefaseng leo le fetogago ka lebelo.