“Bašomi le baithuti ba VUT ba apere diaparo tše ntsho gomme ba kopane ka pitšo ya dikhamphase tše di bolokegilego, boikarabelo bjo bo tiilego le go fediša dikgaruru tše di theilwego bong le polao ya basadi.”
06 Diphalane 2026 | Pale ka: Tshepiso Kaibe | Seswantšho: Sifiso Nomzaza
Metsotso e 4 nako ya go bala.
Ka morago ga dipalo-palo tše dingwe le tše dingwe tša bošoro bjo bo theilwego bong ke bophelo bjo bo fetotšwego sa ruri, lapa leo le tlogetšwego le nyamile le bokamoso bjo bo kgaotšwego.
Ye e be e le molaetša wo o ilego wa kwagala go ralala le Yunibesithi ya Theknolotši ya Vaal (VUT) ka la 22 Lewedi 2026 ge bašomi le baithuti ba apere diaparo tše ntsho gomme ba kopane ka pitšo ya magato a maatla kgahlanong le dikgaruru tše di theilwego godimo ga bong (GBV), polao ya basadi le dikgaruru kgahlanong le basadi le bana.
Lesolo le le diregile kgahlanong le semelo sa go tshwenyega mo go golago ka dikgaruru ditšhabeng tša Afrika Borwa. Go ya ka Statistics South Africa’s 2025/26 Governance, Public Safety and Justice Survey, 38.9% ya batho ba mengwaga ye 16 le go feta ba dumela gore dikgaruru tše di theilwego godimo ga bong di oketšegile ka mafelong a bona, ge go bapetšwa le 36.3% ka 2020/21.
Lega go le bjalo, kua VUT poledišano e ile ya fetela ka kua ga dipalo-palo tša setšhaba. E be e lebeletše kudu maitemogelo a baithuti le maikarabelo a dihlongwa le ditšhaba go netefatša gore batho ba ka ithuta, ba phela le go tšea karolo bophelong bja yunibesithi ntle le poifo.
Seo se thomilego bjalo ka letšatši la temošo se fetogile pontšho ya kopanelo ya botee le baphologi, motsotso wa go gopola maphelo ao a lahlegilego le pitšo ya gore leloko le lengwe le le lengwe la setšhaba sa Yunibesithi e kgathe tema go hloleng mafelo a bolokegilego.
Molaodiphethiši wa Ditirelo tša Thekgo ya Baithuti, Ngaka Gugulethu Xaba, o boletše ka ga maikarabelo ao dihlongwa di a rwalago ge di thekga baphologi ba dikgaruru. O lemošitše kgahlanong le kotsi yeo e ka hlolwago ge ditiragalo e fetoga taba ya go fopholetšwa ga setšhaba pele dinyakišišo di phethilwe.
“Ka nako ye nngwe, a re emeng motsotso, re dumelele banyakišiši go nyakišiša molato wo mola re thekga mohlaselwa,” a realo.
Ka nako ye e swanago, Ngaka Xaba o gateletše gore boikarabelo bo ka se diegišwe goba go hlokomologwa.
“"Re lapišitšwe ke gore mangwalo a bewa ka fase ga dikhapete. Re nyaka gore mangwalo a bewe tafoleng," a realo.
Dipolelo tša gagwe di laeditše go tshwenyega mo go abelanwago ke batšwasehlabelo ba bantši: gore baphologi ga se ba swanela go hlohleletšwa fela go tla pele, eupša gape ba swanetše go kwewa, go šireletšwa le go thekgwa ge ba dira bjalo.
Taba ya polokego ya baithuti e ile ya fetela ka kua ga dikgoro tša Yunibesithi. Molaodi wa Mošomo wa Ditirelo tša Tšhireletšo, Morena Zolile Putuma, o amogetše matshwenyego ka ga ditiragalo tšeo di diregago ka mafelong a bodulo a praebete le ditšhabeng tše di dikologilego, a gatelela gore polokego ya baithuti e sa le bohlokwa go sa šetšwe gore baithuti ba dula kae.
“"Ka moka re mo go ithuta. Ka moka re mo go ithuta. Ka fao seo se diregago ka ntle se bohlokwa go rena go swana le mo," a realo.
Go maatlafatša thekgo go baithuti, Yunibesithi e tšweleditše ditirelo tše di lego gona, go akaretšwa Keletšo ya Baithuti, Kliniki, Senthara ya Matlafatšo ya Bahlaselwa le thekgo ya tšhoganetšo ka Ditirelo tša Tšhireletšo.
Lesolo le le tsebagaditše gape tirišo ya Gauteng e-Panic Button, yeo e dumelelago badiriši go hlohleletša karabelo ya tšhoganetšo le go kgokagana le ditirelo tša tšhireletšo tša kgauswi dinakong tša kotsi.
Go Mopresidente wa SRC le Mohlankedi wa Bong le Phetošo, Morena Carcidio Khoza, temošo e nnoši ga se ya lekana.
“Re ya go dira gore bohle ba ikarabele, gomme re ya go netefatša gore masolo a ga a gona fela bakeng sa ditiro tša semmušo, eupša se sengwe le se sengwe seo re se holofeditšwego se swanetše go phethagatšwa,” a realo.
Molaetša wo o swanago o tlile go tšwa go Mx Thapelo Kgaketsi, Mongodipharephare wa Setšhaba sa Bašomi ba Bong sa Mošomo wa Dihlongwa tša Thuto ya Godimo le Dikholetšhe tša TVET, yo a hlohleleditšego dihlongwa go feta melawana le go tsepelela go phethagatšo ye e nago le mohola.
“"Dihlongwa di swanetše go tloga go melawana go ya go ditiro. Re babja ebile re lapišitšwe ke dihlongwa di re re na le pholisi yeo e sa phethagatšwago," a realo Mx Kgaketsi.
Batšeakarolo ba ile ba gopotšwa gape gore dikgaruru tše di theilwego godimo ga bong di ka se rarollwe ke bolaodi, bašomi ba tšhireletšo goba ditirelo tša thekgo di nnoši. Leloko le lengwe le le lengwe la setšhaba sa Yunibesithi le na le maikarabelo a go bega tšhomišompe, go thekga baphologi le go hlohla maitshwaro a kotsi neng le neng ge a direga.
Motsotso wo o nago le maikutlo kudu wa letšatši o tlile nakong ya moletlo wa go boneša kerese wo o eteletšwego pele ke Moruti wa VUT, Mohumagadi Fihliwe Mvundla, go gopola baithuti ba VUT bao ba hlokofetšego.
Ge dikerese di dutše di boneša kopano, poledišano e ile ya tloga go melawana le ditshepedišo go ya go batho. Mabone a phadimago a ile a šoma e le kgopotšo e matla ya maphelo ao a lahlegilego, ditoro tšeo di šitišitšwego le malapa a fetotšwego sa ruri ke bošoro.
E bile motsotso wa go naganišiša, manyami le boikgafo bja kopanelo. Go ba bantši bao ba bego ba le gona, e ile ya tiišetša lebaka leo ka lona ntwa kgahlanong le dikgaruru tše di theilwego bong e ka se fokotšwe go ba lesolo la ngwaga le ngwaga goba tiragalo ya temošo.
Molaetša go tšwa letšatšing o be o le molaleng: go apara boso e be e le mathomo fela.
Go VUT, tekanyo ya nnete ya katlego e tla ba ge e ba temošo e fetoga tiro, ge e ba baphologi ba hwetša thekgo yeo ba e hlokago le ge e ba baithuti ba ka sepela ka khamphaseng le ditšhabeng tša bona ntle le poifo.
Ka gobane go morutwana yo mongwe le yo mongwe yo a phegelelago lengwalo la thuto, tšhireletšego ga se tokelo. Ke seemo sa motheo sa go ithuta, kgolo le sebaka sa go aga bokamoso.