“Baithuti ba ngwaga wa pele wa VUT ba keteka bohwa bja setšo bja go fapafapana bja Afrika Borwa ka dijo, moaparo wa setšo le go amogela baeng Monyanyeng wa Bohwa.”
06 Diphalane 2026 | Pale ya: Tayron Mhlongo | Seswantšho: Siphephelo Dlamini
Metsotso e 5 nako ya go bala.
Go tloga go monkgo wa metswako ya setlogo go ya go mebala ya diaparo tša setšo, Monyanya wa Bohwa wa Yunibesithi ya Theknolotši ya Vaal (VUT) o fetotše dijo go ba monyanya wa boitšhupo, go ba karolo le go fapafapana ga setšo se se humilego sa Afrika Borwa.
E swere ke Kgoro ya Boamogedi ba Baeng, Boeti le Taolo ya Ditirelo tša Dijo ka la 22 Lewedi 2026, tiragalo ye e kopantše baithuti ba ngwaga wa mathomo go gopola Letšatši la Bohwa ka dijo, go anega dikanegelo le ditlhagišo tša setšo tša boitlhamelo. Go feta monyanya, tiragalo ye e ile ya ba phapoši ya borutelo ye e phelago moo bohwa, thuto ya thuto le boitlhamelo di ilego tša thoma go šoma.
Bjalo ka karolo ya mojule wa bona wa Taolo ya Baamogedi ba Baeng, baithuti ba ngwaga wa pele ba phethile kelo ya go beakanya tafola yeo e hlohleleditšwego ke bohwa bja setšo bja go fapafapana bja Afrika Borwa. Ba šoma ka dihlopha, ba ile ba nyakišiša ditšo tša dijo tša setšo tše di fapanego, ba lokišetša dimenu tša sehlogo gomme ba tšweletša dijo tša bona ka dipontšho tša tafola tšeo di hlamilwego ka kelohloko.
Go tloga go peakanyo ya ditafola go ya go kgetho ya metswako, diaparo le mokgwa wa tlhagišo, sehlopha se sengwe le se sengwe se be se šomiša dijo go anega kanegelo. Sephetho e bile monyanya wo o phelago wa dikwi, wo o laetšago boitlhamelo bja baithuti mola o ba tsebiša ka ga kwelobohloko ya setšo, mošomo wa sehlopha le tlhokomelo ya dintlha tše di nyakegago ka intastering ya go amogela baeng.
Go oketša botebo monyanyeng, seboledi sa moeng Ngaka Vuyo Seti-Sonamzi, mofahloši ka Lefapheng la Boeti le Kgokagano ye e Kopantšwego, o hlohleleditše baithuti go lebelela ka kua ga dijo bjalo ka selo seo se lokišitšwego, se fiwago le go jewa.
Polelo ya gagwe e hlohleleditše baithuti go naganišiša ka gore ke tsebo ya mang yeo e lemogwago, ke ditšo tša mang tšeo di emetšwego le gore ke dihistori tša dijo tša mang tšeo di kgaphetšwego ka ntle go dihlongwa tša semmušo. O ile a bea poledišano ka gare ga projeke ye e nabilego ya go tloša thuto ya bokoloniale, dikgoba tša setheo le ditshepedišo tša maatla.
“Moafrika goba bao ba kgaphetšwego ka thoko ba tsena bjang sebakeng seo se hlamilwego ntle le bona ka kgopolong?” a botšiša.
Potšišo e ile ya laletša baithuti go hlahloba ka fao tsebo ya dijo tša Afrika gantši e hlokomologilwego, e arotšwe goba e tšweleditšwego ka dipono tšeo di sa bontšhego ka botlalo ditšhaba tšeo e tšwago go tšona. Gape e ile ya ba hlohleletša go lebelela ditlogo tša bona tša setšo bjalo ka methopo ya bohlokwa ya tsebo go e na le go lebelela bjalo ka ditšo tšeo e lego tša ka ntle ga phapoši ya borutelo.
Go hlahla tshepedišo ye, Ngaka Seti-Sonamzi o tsebagaditše melawana ye meraro ya go bušetša bohwa bja dijo tša Afrika: gopola, gopola le go bušetša morago.
“Gopola” ga mathomo go ipiletša go batho go kgokagana gape le methopo ya dijo ya setlogo yeo e bego e le gona pele ga phenyo le tšhitišo ya bokoloniale. Ya bobedi ke kgopotšo ya go kopanya tsebo le mekgwa yeo e bego e arogane ge nako e dutše e eya, go bušetša dikgokagano magareng ga dijo, lapa, naga le setšhaba. Mafelelong, “go bušetša morago” go ipiletša go batho go fola le go keteka seo se bego se kgaphetšwe thoko, seo se lahlegilego goba seo se kgoromeleditšwego ka thoko ka boomo.
Molaetša wa gagwe o ile wa fetela ka kua ga tiragalo yeo. Ngaka Seti-Sonamzi o hlohleleditše baithuti go ba banyakišiši ba bohwa bja bona gomme a ba hlohleletša go hlahloba kgonagalo ya go tsošološa Ditshepedišo tša Tsebo ya Dijo tša Setšo bjalo ka lefelo le bohlokwa la thuto. Ka go dira bjalo, baithuti ba ka thuša go netefatša gore tsebo ya setšo ga e bolokwe fela, eupša gape e ngwadilwe, e hlompšha le go dirišwa ka diintastering tša sebjalebjale tša go amogela baeng le tša dijo.
Ditlhagišo tša baithuti di bontšhitše mohola wa go ithuta ka go tšea karolo. Mohumagadi Kgomotso Mpudi, yoo sehlopha sa gagwe se bego se lokišetša dijo tša setlogo tšeo di amanago le bohwa bja Khoisan, o hlalositše maitemogelo ao e le a tšweletšo le a putsa.
“O itše: ”Re bile le tšweletšo kudu, gomme e ile ya ipontšha e le phihlelo e botse ka morago ga tšohle.”.
Go Mohumagadi Mpudi le sehlopha sa gagwe, kelo e bile gape sebaka sa go laetša boikgantšho bja setšo ka dijo tša bona, go beakanya tafola le moaparo wo o hlohleleditšwego ke MaKhoisan. Tlhagišo ya bona e bontšhitše ka fao mešomo ya thuto e ka hlolago sebaka sa gore baithuti ba tsenele bohwa ka tsela ye e šomago le ye e nago le mohola.
Mohumagadi Tsholofelo Moloi, yoo sehlopha sa gagwe se bego se lokišetša dijo tša ma-India gomme se apara diaparo tšeo di bontšhago setšo sa bona, o boletše gore projeke ye e nyaka peakanyo ye e hlokometšwego eupša mafelelong e bile maitemogelo a go ithuta a go thabiša.
“"E be e gateletša, eupša re ile ra goga ka gare. Re tlile ka leano, gomme go be go tloga go le bose go ithuta dilo tše mpsha, kudu ka ma-India le go lokišetša dijo tša ona," a realo.
Ditlhathollo tše pedi di thopile morero wo o nabilego wa Monyanya wa Bohwa: go hlohleletša baithuti go ithuta go tšwa go yo mongwe le yo mongwe mola ba lemoga gore boitšhupo bja Afrika Borwa bo akaretša maitemogelo a mantši a setšo ao a kgokaganego.
Dipolelong tša gagwe tša go tswalela, Mofahloši yo Mogolo wa Kamogelo ya Baeng Ngaka Kudu Marumo-Ngwenya o retile baithuti ba ngwaga wa mathomo ka go aba Monyanya wa Bohwa wo o tšwetšego pele. O lemogile kgolo ye bohlokwa yeo ba e bontšhitšego ka nako ye kopana gomme a ba reta ka go diriša tsebo ya bona ya ka phapošing ka boitshepo le boitlhamelo.
Ngaka Marumo-Ngwenya o lebogile gape bašomi mmogo bao ba thekgilego maitapišo a mo mengwageng ye meraro ye e fetilego. Boikgafo bja bona bjo bo tšwelago pele bo thušitše go hloma Monyanya wa Bohwa bjalo ka sefala se se nago le mohola sa go ithuta setšo, kelo ye e šomago le tlhabollo ya baithuti.
O ile a gopotša barutwana gore tiragalo yeo e be e se feela mabapi le letšatši le tee la go keteka. E be e bile e le ka ga go ba lokišetša intasteri ya dijo le ya go amogela baeng ya lefase ka bophara yeo go yona temošo ya setšo, bonnete le boitlhamelo di lego bohlokwa ka go oketšega.
Baithuti ba hlohleleditšwe go ikgantšha ka ditšo tša Afrika Borwa, metswako ya setlogo le dijo tša go fapafapana mola ba nagana ka fao tše di ka hlolago dibaka tša ka moso. Bjalo
dikgonagalo di akaretša diresetšhurente, dikgwebo tša dijo le maitemogelo a go amogela baeng ao a bontšhago tsebo ya selegae le go keteka khumo ya bohwa bja go apea bja naga.
Go VUT, tiragalo ye e swere bohlokwa bja tlaleletšo ka ge Yunibesithi e keteka mengwaga ye 60 ya bokgoni bja thuto. Dijo tša baithuti le ditlhagišo tša setšo di hlompha bohwa bja setheo mola di šupa bokamoso bjo bo bopilwego ke boitlhamelo, go akaretšwa le boitlhamelo bjo bo šomago.
Ge VUT e lebelela pele ka Leano la 2033+, leo le beago setheo go dikologa tšwelopele ya intasteri ye bohlale ka ditšitale, ya go ya go ile le phetogo ya ekonomi ya leago, maitapišo a go swana le Monyanya wa Bohwa a laetša ka fao go ithuta go ka dulago go tsemile medu setšhabeng, setšong le maitemogelong ao a phetšwego