“Basebetsi le baithuti ba VUT ba apere bofubelu mme ba kopane kopanong e kopelang dikhamphase tse bolokehileng, boikarabelo bo matla le ho fedisa tlhekefetso e thehilweng ka bong le polao ya basadi.”
06 Mphalane 2026 | Pale ka: Tshepiso Kaibe | Setšoantšo: Sifiso Nomzaza
Nako ea ho bala metsotso e 4.
Kamorao ho dipalopalo tsohle tsa tlhekefetso e thehilweng hodima bong, ho na le bophelo bo fetohileng ka ho sa feleng, lelapa le siilweng le saretswe, le bokamoso bo kgaotsweng.
Ena e bile molaetsa o neng o utlwahala hohle Univesithing ya Thekenoloji ya Vaal (VUT) ka la 22 Loetse 2026, ha basebetsi le baithuti ba apere bofubelu mme ba kopane ho kopa hore ho nkuwe mehato e matla kgahlanong le tlhekefetso e thehilweng hodima bong (GBV), polao ya basadi (femicide) le tlhekefetso kgahlanong le basadi le bana.
Letsholo le ile la etsahala ka morao ho kgathatseho e ntseng e hola mabapi le dikgoka metseng ya Afrika Borwa. Ho latela Phuputso ea 2025/26 ea Tsamaiso, Tšireletso ea Sechaba le Toka ea Statistics South Africa, 38.9% ea batho ba lilemo li 16 ho ea holimo ba ne ba lumela hore tlhekefetso e thehiloeng holim'a bong e eketsehile libakeng tsa bona, ha ho bapisoa le 36.3% ka 2020/21.
Leha ho le joalo, VUT, moqoqo o ile oa atoloha ho feta lipalo-palo tsa naha. O ne o shebane le liphihlelo tsa baithuti le boikarabello ba mekhatlo le sechaba ba ho netefatsa hore batho ba ka ithuta, ba phela le ho nka karolo bophelong ba univesithi ntle le tšabo.
Seo e neng e le letsatsi la tlhokomeliso se fetohile pontšo e kopanetsoeng ea bonngoe le baphonyohi, motsotso oa ho hopola maphelo a lahlehetseng le pitso ho setho se seng le se seng sa sechaba sa Univesithi hore se be le seabo ho theheng libaka tse bolokehileng haholoanyane.
Motsamaisi e Moholo oa Litšebeletso tsa Tšehetso ea Baithuti, Ngaka Gugulethu Xaba, o buile ka boikarabello boo mekhatlo e nang le bona ha e tšehetsa baphonyohi ba tlhekefetso. O ile a lemosa ka kotsi e ka bakang ha liketsahalo li fetoha taba ea likhakanyo tsa sechaba pele lipatlisiso li phethetsoe.
“"Ka nako e 'ngoe, a re emeng motsotsoana, re tloheleng bafuputsi ba fuputse nyeoe ha re ntse re tšehetsa lehlatsipa," a rialo.
Ka nako e tšoanang, Ngaka Xaba o ile a hatella hore boikarabello bo ke ke ba liehisoa kapa ba hlokomolohuoa.
“"Re kgathetse ke mangolo a beuwang tlasa dikapete. Re batla mangolo a beuwe tafoleng," a rialo.
Maikutlo a hae a ne a bontša ngongoreho e arolelanoang ke bankakarolo ba bangata: hore baphonyohi ha baa lokela ho khothaletsoa feela hore ba itlhahise, empa ba boetse ba lokela ho utluoa, ho sireletsoa le ho tšehetsoa ha ba etsa joalo.
Taba ea polokeho ea baithuti e ne e atolohile ho feta hekeng tsa Univesithi. Motsamaisi oa Nakoana oa Litšebeletso tsa Tšireletso, Monghali Zolile Putuma, o ile a lumela matšoenyeho mabapi le liketsahalo tse etsahalang matlong a bolulo a poraefete le metseng e haufi, a hatella hore polokeho ea baithuti e lula e le ea bohlokoa ho sa tsotellehe hore na baithuti ba lula hokae.
“"Kaofela re mona ho tla ithuta. Kaofela re mona ho tla ithuta. Kahoo se etsahalang kantle se bohlokoa ho rona ka ho tšoana le se etsahalang mona," a rialo.
Ho matlafatsa tšehetso bakeng sa baithuti, Univesithi e totobalitse lits'ebeletso tse teng, ho kenyeletsa Keletso ea Baithuti, Tleliniki, Setsi sa Matlafatso ea Bahlaseluoa le tšehetso ea tšohanyetso ka Lits'ebeletso tsa Tšireletso.
Letsholo le boetse le tsebiseditse app ya Gauteng e-Panic Button, e dumellang basebedisi ho bitsa thuso ya tshohanyetso le ho hokahana le ditshebeletso tsa tshireletso tse haufi dinakong tsa kotsi.
Ho Mopresidente oa SRC le Mookameli oa tsa Bong le Phetoho, Monghadi Carcidio Khoza, tlhokomediso feela ha e lekane.
“"Re tla etsa bonnete ba hore motho e mong le e mong o arabela, mme re tla netefatsa hore matšolo ana ha se feela tsa mokhoa, empa eng kapa eng eo re e tšepisitsoeng e tlameha ho phethahatsoa," a rialo.
Molaetsa o tshwanang o tswa ho Monghadi Thapelo Kgaketsi, Mongodi-Kakaretso wa Sehlopha sa Tshebetso sa Litsebi tsa tsa Bong bakeng sa Ditsi tsa Thuto e Phahameng le Dikholetjhe tsa TVET, ya kgothaletsitseng ditsi ho feta maano feela le ho tsepamisa maikutlo tsamaisong e nang le moelelo.
“"Mekhatlo e lokela ho tloha maano ho ea tšebetsong. Re khathetse ke mekhatlo e reng e na le leano le sa kenngoang tšebetsong," ho boletse Monghadi Kgaketsi.
Bankakarolo ba boetse ba ile ba hopotsoa hore tlhekefetso e thehiloeng holim'a bong e ke ke ea rarolloa ke botsamaisi, basebeletsi ba tšireletso kapa lits'ebeletso tsa tšehetso feela. Setho se seng le se seng sa sechaba sa Univesithi se na le boikarabello ba ho tlaleha tlhekefetso, ho tšehetsa ba pholohileng le ho phephetsa mekhoa e kotsi neng kapa neng ha e hlaha.
Nako e amileng maikutlo ka ho fetisisa ea letsatsi e bile nakong ea mokete oa mabone a likerese o neng o etelletsoe pele ke Moruti oa VUT, Mofumahali Fihliwe Mvundla, ho hopola baithuti ba VUT ba hlokahetseng.
Ha likerese li ntse li bonesa phutheho, moqoqo o ile oa tloha ho lipolisi le mekhoa ea ts'ebetso ho ea ho batho. Mabone a panyapanyang a ile a sebetsa e le khopotso e matla ea maphelo a lahlehetseng, litoro tse sitisitsoeng le malapa a fetotsoeng ka ho sa feleng ke pefo.
E ne e le motsotso oa ho thuisa, masoabi le boitlamo bo kopanetsoeng. Ho ba bangata ba neng ba le teng, sena se ile sa tiisa hore na ke hobaneng ntwa kgahlanong le tlhekefetso e thehilweng hodima bong e ke ke ya fokotswa feela ho ba letsholo la selemo le selemo kapa ketsahalo ya tlhokomediso.
Molaetsa oa letsatsi o ne o hlakile: ho apara bofubelu e ne e le qaleho feela.
Ho VUT, tekanyo ea 'nete ea katleho e tla ba hore na tlhokomeliso e fetoha liketso, hore na baphonyohi ba fumana tšehetso eo ba e hlokang, le hore na liithuti li ka tsamaea khamphaseng le metseng ea habo tsona ntle le tšabo.
Hobane ho moithuti e mong le e mong ea phehelang mangolo, polokeho ha se tlotla. Ke boemo ba motheo bakeng sa ho ithuta, kholo le monyetla oa ho haha bokamoso.