“Baithuti ba selemo sa pele ba VUT ba keteka lefa la setso le fapaneng la Afrika Borwa ka lijo, liaparo tsa setso le kamohelo e mofuthu Moketeng oa Lefa.”
06 Mphalane 2026 | Pale ka: Tayron Mhlongo | Setšoantšo: Siphephelo Dlamini
Nako ea ho bala metsotso e 5.
Ho tloha monkong o monate oa metsoako ea tlhaho ho isa mebala ea liaparo tsa setso, Mokete oa Lefa oa Univesithi ea Theknoloji ea Vaal (VUT) o fetotse lijo mokete oa boitsebiso, boinotšing le mefuta-futa e ruileng ea litso tsa Afrika Boroa.
Ketsahalo ena, e neng e tšoeroe ke Lefapha la Kamohelo ea Baeti, Bohahlauli le Tsamaiso ea Litšebeletso tsa Lijo ka la 22 Loetse 2026, e ile ea kopanya baithuti ba selemo sa pele ho keteka Letsatsi la Lefa ka lijo, lipale le lipontšo tsa boqapi tsa setso. Ho feta mokete, ketsahalo ena e ile ea fetoha phaposi ea borutelo e phelang moo lefa, thuto ea sekolo le boqapi li ileng tsa sebelisoa.
E le karolo ya thuto ya bona ya Tsamaiso ya Kamohelo ya Baeti, baithuti ba selemo sa pele ba qetile tlhahlobo ya ho lokisa tafole e susumelitsoeng ke lefa le fapaneng la setso la Afrika Borwa. Ba sebetsa ka dihlopha, ba entse dipatlisiso ka meetlo e fapaneng ya dijo tsa setso, ba lokisitse dimenu tse nang le sehlooho mme ba bontsha dijo tsa bona ka dipontsho tsa tafole tse hlophisitsweng ka hloko.
Ho tloha tlhophisong ea litafole ho isa khethong ea metsoako, liaparo le mokhoa oa tlhahiso, sehlopha ka seng se ile sa sebelisa lijo ho pheta pale. Sephetho e bile mokete o phelang oa maikutlo, o bontšang boqapi ba baithuti ha ka nako e tšoanang o ba tsebisa bohlokoa ba ho hlompha meetlo, tšebelisano-'moho le tlhokomelo e kholo e hlokahalang indastering ea kamohelo ea baeti.
Ho tebisa mokete, sebui sa moeti Ngaka Vuyo Seti-Sonamzi, motlhahisi Lefapheng la Bohahlauli le Likhokahano tse Kopantsoeng, o khothalelitse baithuti ho sheba ka nqane ho lijo e le ntho e lokisitsoeng, e tšeloang le e jeoang.
Puo ea hae e ile ea phephetsa baithuti ho nahana ka hore na ke tsebo ea mang e ananeloang, ke meetlo ea mang e emetsoeng, le hore na ke nalane ea lijo ea mang e qheleloeng ka thoko litsing tsa semmuso. O ile a beha moqoqo ona morerong o pharaletseng oa ho tlosa puso ea bokolone thutong, libakeng tsa litsi le mekhoeng ea matla.
“"Mo-Afrika kapa ba qheletsoeng ka thoko ba kena joang sebakeng se raliloeng ho sa nahanoe ka bona?" a botsa.
Potso e ile ea mema baithuti ho hlahloba kamoo tsebo ea lijo tsa Afrika e atisang ho hlokomolohuoa, ho arohanngoa, kapa ho hlahisoa ka maikutlo a sa bontšeng ka botlalo sechaba seo e tsoang ho sona. E boetse e ba khothalelitse ho bona meetlo ea bona ea lehae e le mehloli ea bohlokoa ea tsebo, ho e-na le ho e nka e le meetlo e lokelang ho ba kantle ho phaposi ea borutelo.
Ho tataisa tshebetso ena, Ngaka Seti-Sonamzi o hlahisitse melao-motheo e meraro ya ho busetsa lefa la dijo tsa Afrika: hopola, hopola le ho busetsa.
"Hopola" ea pele e kopa batho ho boela ba hokahana le mehloli ea lijo tsa tlhaho tse neng li le teng pele ho tlholo le tšitiso ea bokolone. Ea bobeli ke khopotso ea ho kopanya tsebo le litloaelo tse arohaneng ha nako e ntse e ea, ho tsosolosa likamano lipakeng tsa lijo, lelapa, naha le sechaba. Qetellong, "ho boelanya" e kopa batho ho fumana hape le ho keteka se neng se beiloe ka thōko, se lahlehileng kapa se sutumetsoeng ka boomo.
Molaetsa oa hae o ile oa tsoela pele ho feta ketsahalo eo. Ngaka Seti-Sonamzi o khothalelitse baithuti ho ba bafuputsi ba lefa la habo bona, a ba susumelletsa ho hlahloba monyetla oa ho tsosolosa Mekhoa ea Tsebo ea Lijo tsa Setso e le karolo ea bohlokoa ea lithuto. Ka ho etsa joalo, baithuti ba ka thusa ho netefatsa hore tsebo ea setso ha e bolokehe feela, empa hape e ngoloe, e hlomphuoe le ho sebelisoa liindastering tsa sejoale-joale tsa kamohelo ea baeti le lijo.
Dinehelano tsa baithuti di bontshitse bohlokwa ba ho ithuta ka ho nka karolo. Mofumahadi Kgomotso Mpudi, eo sehlopha sa hae se lokisitseng dijo tsa setso tse amanang le lefa la Khoisan, o hlalositse phihlelo eo e le e behang ditholwana ebile e kgotsofatsa.
“"Re ne re sebetsa haholo, mme qetellong e bile phihlelo e ntle," a rialo.
Ho Mofumahatsana Mpudi le sehlopha sa hae, tlhahlobo e bile monyetla hape oa ho bontša boikhohomoso ba setso ka lijo tsa bona, mokhoa oa ho lokisa tafole le liaparo tse susumelitsoeng ke setso sa Khoisan. Nehelano ea bona e bontšitse kamoo mesebetsi ea thuto e ka fanang ka sebaka ho baithuti ho sebelisana le lefa la bona ka tsela e sebetsang le e nang le moelelo.
Mof. Tsholofelo Moloi, eo sehlopha sa hae se ileng sa lokisa lijo tsa Maindia mme sa apara liaparo tse bontshang setso sa bona, o itse morero o ne o hloka moralo o hlokolosi empa qetellong e bile phihlelo e monate ya ho ithuta.
“"Ho ne ho le boima, empa re atlehile. Re tlile le morero, mme e bile monate haholo ho ithuta lintho tse ncha, haholoholo ka Maindia le ho lokisa lijo tsa bona," a rialo.
Maikutlo a mabedi a ne a hlahisa sepheo se pharaletseng sa Mokete wa Lefelo la Botsoadi: ho kgothaletsa baithuti ho ithuta ho e mong ho e mong ha ba ntse ba hlokomela hore boitsebahatso ba Afrika Borwa bo bopilwe ke maiphihlelo a mangata a setso a hokahaneng.
Mantsweng a hae a ho kwala, Mofundisi e Moholo wa tsa Kamohelo ya Baeti, Dr Kudu Marumo-Ngwenya, o babaditse baithuti ba selemo sa pele ka ho fana ka Mokete wa Lefa o tswileng matsoho. O ananetse kgolo e kgolo eo ba e bontshitseng ka nako e kgutshwane mme a ba babatsa ka ho sebedisa tsebo ya bona ya ka phaposing ya borutelo ka boitshepo le boqapi.
Ngaka Marumo-Ngwenya o boetse a leboha basebetsi-'moho ba tšehetsitseng morero ona lilemong tse tharo tse fetileng. Boitlamo ba bona bo tsoelang pele bo thusitse ho theha Mokete oa Lefa e le sethala se nang le moelelo bakeng sa ho ithuta ka setso, tlhahlobo e sebetsang le nts'etsopele ea baithuti.
O ile a hopotsa baithuti hore ketsahalo ena e ne e se feela ka letsatsi le le leng la mokete. E ne e boetse e le ka ho ba lokisetsa indasteri ea lijo le kamohelo ea baeti ea lefats'e ka bophara, moo tlhokomeliso ea litso, bonnete le boqapi li ntseng li ba bohlokoa le ho feta.
Baithuti ba ile ba kgothalletswa ho ba motlotlo ka meetlo ya Afrika Borwa, metswako ya tlhaho le mefuta e fapaneng ya dijo, ha ba ntse ba nahana ka kamoo tsena di ka bopang menyetla ya kamoso. Jwalo ka
Menyetla e kenyeletsa lireschorente, likhoebo tsa lijo le maiphihlelo a kamohelo baeti a bontšang tsebo ea lehae le ho keteka bokhabane ba lefa la lijo la naha.
Ho VUT, ketsahalo ena e ne e na le bohlokoa bo eketsehileng kaha Univesithi e ne e keteka lilemo tse 60 tsa bokhabane ba thuto. Lijo tsa baithuti le lipontšo tsa setso li ile tsa hlompha lefa la setsi ha li ntse li supa bokamoso bo bopilweng ke boqapi, kenyeletso le boqapi bo sebetsang.
Ha VUT e shebile pele ka Leano la 2033+, le behang setsi sena boemong ba tsoelo-pele e bohlale ea dijithale, e tšoarellang ea indasteri le phetoho ea moruo le sechaba, maiteko a kang Mokete oa Lefa a bontša kamoo thuto e ka lulang e thehiloe sechabeng, setsong le phihlelong ea bophelo.