“VUT e ketekile Letsatsi la Afrika la 2026 ka mokete o phelang o neng o tsepamisitse maikutlo lipuong tsa Afrika, mekhoeng ea tsebo ea lehae, le nts'etsopele e tsitsitseng. Ketsahalo ena e bile le thakgololo ea Litlhaloso tsa Mantsoe tse Tloaelehileng tsa Lipuo tse Tharo tse tsamaellanang le Ajenda ea 2063.”
26 Motsheanong 2026 | Pale ke: Nontobeko Moimane | Setšoantšo: Peter Masela
Nako ea ho bala metsotso e 7.
Univesithi ea Theknoloji ea Vaal (VUT), ka Lekala la eona la Nts'etsopele ea Lipuo tsa Afrika (ALDU) ka tšebelisano 'moho le baithuti ba Diploma e Phahameng ea Likamano tsa Sechaba, e ile ea tšoara mokete o matla le o khahlang kelellong oa Letsatsi la Afrika la 2026. Ketsahalo ena e ile ea kopanya barutehi, baithuti, bankakarolo ba mmuso, bo-radipolomate, le litsebi tsa setso tlas'a mookotaba o kopanyang: "Ho keteka Lipuo tsa Afrika, Mekhoa ea Tsebo, le Metsi le Boitšireletso bo Tšoarellang bakeng sa Lenaneo la 2063."“
Ho feta ketsahalo ea sehopotso, mokete o ile oa fetoha pontšo e phelang ea lefa la bohlale la Afrika, mefuta-futa ea lipuo, le litabatabelo tsa nts'etsopele, e thehiloeng phatlalatsong ea semmuso ea Litlhaloso tsa Mantsoe tse Tloaelehileng tsa Lipuo tse Tharo.
Motheo oa ketsahalo ena e ne e le temoho e tšoanang: lipuo tsa Afrika ha se tsa thoko tlhahisong ea tsebo; ke tsona khubu ea eona.
Puong ya hae ya pulo, Mof. Elize Huer, Motsamaisi wa Ntshetsopele ya Basebetsi ho CAD, o ile a hlalosa Letsatsi la Afrika e seng feela e le letsatsi la ho hopola, empa e le mokete wa batho, mamello, boqapi, le qetello e kopanetsweng. O ile a hopotsa ba bileng teng hore matla a Afrika a itshetlehile ka phapano ya yona le bokgoni ba yona bo boholo ba batho le ba tlhaho.
Molaetsa oa hae o ile oa ba le pitso e matla ea ho nka khato: Bonngoe ba Afrika ha se ntho e sa tšoareheng; bo hahuoa ka boikarabello ba motho ka mong le ba sechaba kaofela ho ntšetseng pele katleho ea kontinente.
Moya ona oa ho thuisa le boikarabello o ile oa beha motheo oa lenaneo le neng le lula le khutlela mohopolong o le mong oa bohlokoa: Bokamoso ba Afrika bo tlameha ho hlalosoa ke Maafrika, ka mantsoe a Maafrika, le ka mekhoa ea tsebo ea Seafrika.
Ha a fana ka puo-pele e tebileng ea kelello, Ngaka Jacob Thamaga, Motsamaisi oa ALDU, o ile a totobatsa hore Letsatsi la Afrika le emela bonngoe, boitsebiso, le boikhohomoso ba setso, ha ka nako e tšoanang a hatella bohlokoa ba litsamaiso tsa tsebo tsa lehae thutong e phahameng.
O ile a toboketsa hore puo ha se feela sesebelisoa sa puisano, empa ke mojari oa nalane, pono ea lefatše, le lefa la kelello. O boletse hore ho thakholoa ha Litlhaloso tsa Mantsoe tse Tloaelehileng tsa Lipuo tse Tharo ke ketsahalo ea bohlokoa phetohong ea phihlello ea tsebo ea thuto e phahameng.
“"Lihlahlamiso tsena ha se liphetolelo feela," a hlalosa, "ke lisebelisoa tsa phihlello ea tsebo, kenyeletso, le toka ea tsebo."”
O boetse a babatsa VUT ka ho ntšetsa pele tšebeliso ea lipuo tse ngata ka mananeo a ho fetolela liwebsaete lipuong tse fapaneng, mekete ea kaloso e sebelisang lipuo tse ngata, le ho kenyelletsa lipuo tsa Afrika lisebelisoeng tsa ho ruta le ho ithuta.
Dr Jacob Thamaga o hlalositse mokhoa o thata oa nts'etsopele ea bukana ea litlhaloso, o kenyeletsang ho ntšoa ha mantsoe bukeng ea mantsoe, netefatso ea litsebi, tlhahlobo ea lithaka, le netefatso ea ho qetela. Sena se tiisa hore lipuo tsa Afrika li ka fetisa moelelo oa saense, theknoloji, le oa thuto e phahameng boemong bo phahameng ka ho fetisisa.
Morero ona o emela ho fetang nts'etsopele ea mantswe feela; ke phetoho ea phihlello ea tsebo. O tiisa hore lipuo tsa Afrika li na le bokgoni bo felletseng ba ho hlalosa mehopolo e rarahaneng ea thuto le ea mosebetsi.
Motlatsi wa Mookamedi le Hlooho ya Sekolo sa VUT, Moprofesa Khehla Ndlovu, o hlalositse Bohlokwa ba Letsatsi la Afrika ka hara lenaneo le pharaletseng la kontinente la ntshetsopele, bonngwe, le botsitso. O ile a nahana ka bohlokwa ba nalane ba Letsatsi la Afrika le ho thehwa ha Mokgatlo wa Matjhaba a Afrika, a totobatsa bohlokwa ba lona bo tswelang pele ho sebetsaneng le diphephetso tsa mehleng ena.
Ho ya ka Moprofesa Ndlovu, Afrika e ntse e le kontinente e nang le tshepo e kgolo empa e tlameha ho tobana le maemo a potlakileng, ho kenyeletsa le tlhaello ya metsi, ho se lekane, phetoho ya tlelaemete, le tlhokeho ya mesebetsi.
Habohlokoa, o ile a beha diyunivesithi e le matla a ka sehloohong a kgannang ditharollo tsa Afrika:
“Ditheo tsa thuto e phahameng di tlameha ho ba bakhanni ba mafolofolo ba ditharollo tsa Afrika bakeng sa diphephetso tsa Afrika.”
O boetse a toboketsa hore dipuo tsa Afrika di bohlokwa haholo bakeng sa katleho ya dithuto le bonngwe ba setjhaba, a hlokomedisa hore ho tseba dipuo tse ngata ho matlafatsa kenyeletso, katleho ya baithuti, le tekatekano ya thuto.
Puo ea hae e tiisitse boitlamo bo matla ba setheo: VUT ha e nke karolo feela phetohong; e ntse e e bopa ka mafolofolo.
Ntlha e hlalosang mokete ona e bile phatlalatso ea semmuso ea Litlhaloso tsa Mantsoe tse Tloaelehileng tsa Lipuo tse Tharo, tse entsoeng ka tšebelisano-'moho ea thuto e neng e kenyelletsa litsebi, baphetoleli, bahlophisi, le litsebi tsa lihlooho tse itseng.
Mohlomphehi Monghadi Rod Rembendambya, Mokhomishenara e Moholo le Moemedi wa Gabon, o fane ka puo e kgahlang e tiisitseng qetello e tshwarelelanang le bonngwe ba Afrika.
O ile a nahana ka Letsatsi la Afrika e le nako ya kgopotso le ntjhafatso, a toboketsa bonngwe, kgotso, le tshebedisano-mmoho hara ditjhaba tsa Afrika. A nka mehlala mekgweng ya filosofi ya Afrika jwaloka Ubuntu, o ile a hopotsa ba bileng teng:
“Re teng hobane re le mong.”
O ile a totobatsa bohlokoa ba ho boloka boitsebahatso ba setso leha ditjhaba tsa Afrika di ntse di tswela pele, a lemosa kgahlanong le mefuta ya ntshetsopele e kgaohanyang batho le metso ya bona ya setso.
Molaetsa oa hae o tiisitse bohlokoa ba bonngoe ba Maafrika e le motheo oa tsoelopele e tsitsitseng.
Ngaka Sally Maepa ho tsoa Lekhotleng la Pan-South Africa la Lipuo (PanSALB) o tlisitse pono ea bohlokoa mabapi le toka ea lipuo moqoqong. O hatelletse hore lipuo tsa Afrika ha lia lokela ho sala e le lisebelisoa tsa bobeli tsa puisano, empa li lokela ho phahamisetsoa boemong ba ho ba lipuo tsa thuto e phahameng, lipatlisiso, le puso.
O bueletse ka matla litlelase tse buang lipuo tse ngata, a pheha kgang ya hore ho ruta ka Senyesemane feela ho tiisa ho se lekane thutong ditsamaisong tse sebeletsang ditjhaba tse buang dipuo tse ngata.
Monehelo oa hae o tiisitse mookotaba oa letsatsi: kenyeletso ea lipuo ha se khetho; ke tlhokahalo ea molao oa motheo le toka ea sechaba.
Moprofesa Nomalungelo Ngubane oa Univesithi ea Free State o totobalitse bohlokoa ba tšebelisano-'moho lipakeng tsa litsi tsa thuto ho ntšetseng pele tšebeliso ea lipuo tse ngata thutong e phahameng.
O rorisitse boetapele ba VUT ka ho kenya tšebetsong maano a lipuo tse ngata mme a hatella hore litlelase ka tlhaho ke libaka tsa lipuo tse ngata moo baithuti ba tlisang mefuta-futa ea lipuo.
Puo ea hae e tiisitse mohopolo oa hore lipuo tsa Afrika li tlameha ho kenyeletsoa ka botlalo thutong, ho ithuteng, le liphuputsong ho netefatsa phetoho ea thuto e nang le moelelo.
Baemeli ba tsoang makaleng a lefa la setso le nts'etsopele, ho kenyeletsa le Mof. Zamajobe Sithole oa Lekhotla la Naha la Lefa la Setso (NHC), ba hatelletse bohlokoa ba ho sireletsa lefa la setso la Afrika e le tsamaiso e phelang ea boitsebiso le tsebo.
O ile a toboketsa hore lefa ha le felle feela dimusiamong kapa ditshwantshong tsa sehopotso, empa le phela ka puo, mmino, mehopolo, le dipale tsa setjhaba.
Ka mokhoa o tšoanang, Monghadi Xolani Hadebe o kentse letsoho ka pono e shebaneng le nts'etsopele, a hokahanya liqholotso tsa ts'ireletso ea metsi le bohloeki le lipakane tse pharaletseng tsa nts'etsopele ea Afrika tlas'a Agenda 2063.
Nehelano ea hae e totobalitse moo nts'etsopele ea meaho ea motheo, botsitso, le toka ea sechaba li kopanang teng.
Ha a fana ka pono e thehiloeng mekhoeng ea setso, Mof. Lebohang Radebe, morupeli oa Bonono bo Botle Univesithing ea VUT, o ile a hatella hore lipuo tsa Afrika ha lia lokela ho ba tšitiso thutong. O hlokometse hore liqeteng tsa mantsoe tse sa tsoa lokolloa li tla tšehetsa haholo baithuti ha ba sebetsana le mantswe a rarahaneng a thuto.
Ka nako e tšoanang, Mofumahatsana Dieketseng Mpakane, Mothusi oa Laeborari Univesithing ea VUT, o ile a nahana ka botebo ba moelelo oa Letsatsi la Afrika, a hatella bonngoe ba Maafrika le botho bo tšoanang ho sa tsotellehe phapang ea litso.
Monghadi Vido Kungune, Motsamaisi wa Phatlalatso ya Matjhaba ho la VUT, o fane ka teboho ka ho bontsha teboho e tswang pelong ho baeti bohle ba hlomphehang, boetapele ba univesithi, bo-radipolomate, barutehi, baithuti, le balekane ba kentseng letsoho katlehong ya mokete wa Letsatsi la Afrika la 2026.
O ile a totobatsa hore ketsahalo ena e ne e le sesupo sa nnete sa tšebelisano-'moho le boikitlaetso bo kopanetsoeng, a ananela Lekala la Nts'etsopele ea Lipuo tsa Afrika, baithuti ba Likamano tsa Sechaba, le lihlopha tsohle tse sebetsang ka mor'a liketsahalo, tseo boinehelo ba tsona bo ileng ba netefatsa katleho ea lenaneo.
O ile a toboketsa hore ho atleheng ho phatlalla le mafatshe, katleho e thehilwe hodima tshebedisano-mmoho le tshehetano, "tshebedisana kapa o timele" e le molaomotheo o tataisang bakeng sa tshebedisano e nang le moelelo ya thuto le ya setso.
Ha a nahana ka bohlokoa ba Letsatsi la Afrika, o ile a hopotsa ba bileng teng hore mokete ona o feta ho hopola nalane feela; ke mokete oa phapano, mamello, boqapi, le leruo la setso sa Afrika.
O ile a lebisa tlhokomelo lefuteng la lefatshe la Afrika, a bua ka matlo a bohlokwa a tsebahalang, ditso tsa kgale, le menehelo ya setso tse etsang hore kontinente e be sebaka sa boikgohomoso le menyetla.
Monghadi Kungune o ile a matlafatsa bohlokwa ba dipuo tsa Afrika le ho tseba dipuo tse ngata e le motheo wa bonngwe ba setjhaba, kutlwisiso ya ditso tse fapaneng, le phetolo ya ditheo. O boletse hore setjhaba se fapaneng sa barutehi sa VUT se rua molemo haholo ka ho amohela phapano ya dipuo le ditso, e leng ntho e matlafatsang kgokahano le dinaha tse ding le tlhompho e ts'oanang.
O ile a boela a kgothatsa baithuti ho nka thuto e le sesebediswa se matla sa monahano o tebileng, boqapi, le phetolo ya setjhaba, a ba kgothalletsa ho ba baqapi ba menyetla ho ena le ho ba baamkelang feela.
O ile a toboketsa hore bokamoso ba Afrika bo itshetlehile ka hore batjha ba yona ba be le boitshwaro bo botle, ba be le boqapi, mme ba be le sepheo se le seng.
Ha a phethela, o ile a tiisa hape pono ya Agenda 2063: Afrika eo re e Batlang, a kopa hore kontinente e be e kopaneng, e nang le kgotso, e nang le boqapi, le e atlehileng.
O kgothaditse baeti ho etela ditsi tsa dipontsho ho ananela le ho feta bokgabane ba setso sa Afrika, mme a leboha bohle ba kentseng letsoho ho etsa hore mokete wa Letsatsi la Afrika e be katleho e nang le moelelo.
Ho pholletsa le dipuo tsohle le mehopolo, molaetsa o kopanyang o ile wa hlaha: Phetolo ya Afrika e itshetlehile hodima ho boelanya, ho matlafatsa, le ho theha mekgatlo ya ditsamaiso tsa tsebo tsa Maafrika.
Mokete oa Letsatsi la Afrika la 2026 ho la VUT o bontšitse hore puo, lefa, saense, le nts'etsopele ha se makala a arohaneng; ke lihlopha tse hokahaneng tsa tsoelo-pele ea Afrika.
Ha ketsahalo e fela, molaetsa o le mong o ile oa lla hohle ka meholong: Bokamoso ba Afrika ha bo nahanoe feela; bo se bo ntse bo hahuoa ka lipuo tsa Afrika, ka mekhatlo ea Afrika, ke batho ba Afrika.
Ho feta moo, VUT-eng, bokamoso boo bo se bo qalile.