“VUT e keteka Khoeli ea Lefahla ha baithuti ba bonts'a lipuo tsa matsoalloa ka lithothokiso, lipale le lipuo Tlholisanong ea ho Bala ea Lipuo tsa Matsoalloa ea 2026.”
22 Loetse 2026 | Pale ka: Ntebogeleng Digasu Setshwantsho: Sifiso Nomzaza
Nako ea ho bala metsotso e 5.
Mantswe a batjha a ile a utlwahala ka dithothokiso, dipale le dipuo tse matla ha Yunivesithi ya Thekenoloji ya Vaal (VUT) Lekala la Ntshetsopele ya Dipuo tsa Afrika (ALDU) le ka hara Setsi sa Ntshetsopele ya Thuto (CAD) le ile la tshwara Tlhodisano ya ho Bala ya Dipuo tsa Matswalloa ya 2026 Saul Tsotetsi e Sebokeng ka la 18 Loetse, la phedisa mekete ya Kgwedi ya Lefa ka puo, setso le matla a ho itlhalosa.
Sepheo se seholo sa tlhōlisano e ne e le ho phahamisa le ho baballa lipuo tsa lehae le lefa la setso ka ho theha sethala moo baithuti ba ka itlhalosang ka boits'epo ka lithothokiso, lipale, lipuo tse lokiselitsoeng le lipuo tse sa lokisoang. Boikitlaetso bona bo ne bo boetse bo ikemiselitse ho kopanya bacha hape le lipuo le setso sa bona, ha ka nako e tšoanang bo ba khothalletsa ho fetisetsa lefa lena ho meloko e tlang.
E tshwerwe ka tshebedisano-mmoho le Masepala wa Lehae wa Emfuleni, tlhodisano ena e kopantse baithuti ba tswang dikolong tse phahameng tsa Botebo Tsebo, Thuto Tiro, Moshate, Katleho Impumelelo, Sechaba Sohle le Dinokaneng. Baithuti ba ile ba hlolisana mekhahlelong e mene: thothokiso, phetapale, puo e lokiselitsoeng le puo e sa lokisoang, ba bontša boits'epo le boqapi ba bona lipuong tsa lehae.
Ha a bua ka sepheo sa ketsahalo ena, Monghadi Garvin Morne wa Sekolo se Phahameng sa Botebo Tsebo o itse morero ona o mabapi le ho tsosolosa le ho baballa dipuo tsa matswallwa le ho netefatsa hore di fetisetsewa ho meloko e tlang.
“"Re hloka ho kgutlisa puo ya rona le setso sa rona. Moloko o tlang o hloka ho tseba puo ya rona," a rialo.
Motsamaisi wa lenaneo Mof. Lomile Mokoena, Setsebi sa Puo ya Sesotho se tswang CAD, o kgothaditse bankakarolo ho amohela boikgetho ba bona le ho hlokomela bonono bo amanang le puisano.
“"O ka ba eng kapa eng eo o batlang ho ba eona haeba o iteka ka thata. E-ba uena feela. Ha o bua, o sebelisa bonono. Rona, re le libui, re bataki," a rialo.
Lenaneo le ile la nontšhwa ke litšoantšiso tsa setso tse tsoang ho Mofumahatsana Precious Thabisa Ngqentsu, Mohlokomeli oa Sephethephethe oa Gauteng, ea hlahisitseng thothokiso e matla ea isiXhosa, le Monghadi Makgothama Ma-Caiphus oa Masepala oa Lehae oa Molemo, ea hlahisitseng thothokiso ea Sepedi.
Molaetsa oa tšehetso o tsoang ho Mokhanselara Lehlohonolo Malindi oa Lefapha la Lipapali, Boithapollo, Bonono, Setso le Litšebeletso tsa Laeborari, o totobalitse bohlokoa ba ho baballa lipuo tsa matsoalloa le ho etsa hore lisebelisoa tsa thuto li fumanehe habonolo ho bacha.
“"Re na le lilaebrari bakeng sa lona, mme re teng bakeng sa lona. Lipuo tsa rona tsa tlhaho ke ntho ea bohlokoahali eo re ka e ketekang," a rialo.
Tlhodisano e hlahisitse tshebetso e tswileng matsoho dikarolong tsohle tse nne. Thothokisong, Mof. Asimthande Ngwenya wa Thuto Tiro o hapile sebaka sa pele, a latelwa ke Mof. Palesa Mthi wa Dinokaneng sebakeng sa bobedi, le Mof. Itumeleng Matase wa Sechaba Sohle sebakeng sa boraro.
Puing e Lokiselitsoeng, Mof. Inam Nogqala oa Moshate o hapile sebaka sa pele, Mof. Nolwazi Mkhize oa Sechaba Sohle a le sa bobeli, 'me Mof. Lesego Malone oa Botebo Tsebo a le sa boraro.
Puo e sa Rereloang, Monghadi Ziviwe Makrezeni o hapile sebaka sa pele, a latelwa ke Mofumahadi Oratilwe Phadi wa Botebo Tsebo sebakeng sa bobedi le Mofumahadi Keke Zanele wa Botebo Tsebo sebakeng sa boraro.
Tabeng ea ho pheta lipale, Monghadi Sizwe Ndlovu oa Sekolo se Phahameng sa Sechaba Sohle o hapile sebaka sa pele, Qwalasela Mngadi oa Sekolo se Phahameng sa Moshate a le sa bobeli, mme Mofumahatsana Itumeleng Matane oa Sechaba Sohle a le sa boraro.
Ho eketsa bohlokoa ba katleho ena, Lefapha la VUT la Thuto ea Marang-rang le tšehelitse ka lilaptop bakeng sa bahlōli bohle ba sebaka sa pele, le fa baithuti lisebelisoa tsa bohlokoa tsa thuto ho tšehetsa lithuto tsa bona le nts'etsopele ea bona e tsoelang pele.
Ho Mofumahatsana Palesa Mthi, ea hapileng sebaka sa bobeli thothokisong, tlholisano e mo file monyetla oa ho itlhalosa ka thothokiso le ho keteka puo ea hae le lefa la hae.
“"Ho ba karolo ya tlhodisano ena ho nthusitse ho itlhalosa ka poko le puo ya heso ya matswallo. Ho mpontshitse hore dipuo tsa rona di ntse di na le sebaka bokamosong ba rona," a rialo.
Monghadi Ziviwe Makrezeni, mohlodi wa sebaka sa pele sehlopheng sa puo e sa lokiswang, o itse phihlelo eo e matlafalitse boitshepo ba hae mme ya mo hopotsa bohlokwa ba ho bua dipuo tsa lehae ka boikgohomoso.
“"Ho hlola e bile motsotso o kgethehileng ho nna, empa seo ke se nkang e le sa bohlokwa ka ho fetisisa ke monyetla oo ke o filweng wa ho bua le ho emela puo ya ka. Sena se nthutile hore ha re a lokela ho hlabisa ditshelo ka dipuo tsa rona tsa matswallo. Re lokela ho di bua ka boikgohomoso le ho di fetisetsa molokong o latelang," a rialo.
Mantsiboeeng a hae a ho qetela, Monghadi Antoinette Lombard o ile a leboha bohle ba kentseng letsoho katlehong ya ketsahalo, ho kenyeletswa baamohedi, bahlophisi, motsamaisi wa lenaneo, baemedi ba dikolo, baahlodi, dihlopha tsa VUT, baithuti ba kwetliswang mosebetsing, batsehetsi le balekane. O boetse a leboha Sehlopha sa VUT sa Bonono bo Bopang le Setso, sehlopha sa Likamano tsa Sechaba le Bobegakgang, le Khamphase ea VUT ea East Rand, tse thusitseng ho fumana tšehetso ka Lefapha la Gauteng la Lipapali, Bonono, Setso le Boithapollo.
Monghadi Lombard o kgothaditse baithuti ho tswela pele ho bala, ho ngola le ho bua dipuo tsa habo bona, a qotsa Dr Seuss: "Ha o bala haholo, o tla tseba dintho tse ngata. Ha o ithuta haholo, o tla ya dibakeng tse ngata."“
Ha Afrika Borwa e keteka Kgwedi ya Lefa, tlhodisano ena e bile kgopotso e matla ya hore dipuo tsa matswallo ha se dintho tsa nako e fetileng, empa ke mekgwa e phelang ya boitsebahatso, setso le ho ba karolo ya setjhaba.
A re thabele setso sa rona. A re hlomphueng puo ea rona ea isiXhosa. A re be motlotlo ka puo ea rona ea Sesizulu. A re itlotlise ka lipuo tsa rona. Afrika, a re ketekeng lipuo tsa rona, setso sa rona le seo re leng sona.